06-03-2026
Μιλώντας για τη Σχολική Βία και Θυματοποίηση με Αφορμή την 6η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα κατά του Σχολικού Εκφοβισμού
Κάθε 6 Μαρτίου, γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα κατά του Εκφοβισμού, ημερομηνία αφιερωμένη στον προβληματισμό σχετικά με μια πραγματικότητα που επηρεάζει εκατομμύρια παιδιά και εφήβους παγκοσμίως: τη βία μεταξύ συνομηλίκων στα σχολεία. Στόχος της ημέρας είναι η ευαισθητοποίηση σχετικά με το πρόβλημα, η προώθηση της ενσυναίσθησης και η ενίσχυση της δέσμευσης ολόκληρης της εκπαιδευτικής κοινότητας για την πρόληψη και την αντιμετώπιση του εκφοβισμού. Διεθνείς οργανισμοί όπως η UNESCO και η UNICEF έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει για τον βαθύ και διαρκή αντίκτυπο που έχει ο εκφοβισμός στην ακαδημαϊκή, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη των μαθητών.
Το να μιλάμε για τη σχολική βία δεν είναι υπερβολή. Ο εκφοβισμός δεν είναι ένα απλό «αστείο» ή μια μεμονωμένη σύγκρουση μεταξύ συμμαθητών. Είναι μια μορφή κακοποίησης που μπορεί να αφήσει αόρατα, αλλά πολύ πραγματικά, σημάδια σε όσους τον υφίστανται. Αυτή την ημέρα, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τι είναι ο εκφοβισμός, πώς εκδηλώνεται και τι μπορούμε να κάνουμε, ως μαθητές, εκπαιδευτικοί και οικογένειες, για να οικοδομήσουμε ένα ασφαλέστερο και πιο σεβαστό σχολικό περιβάλλον.
Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός;
Ο σχολικός εκφοβισμός, γνωστός και ως bullying, ορίζεται ως η εκούσια και επαναλαμβανόμενη σωματική, λεκτική, ψυχολογική ή κοινωνική επιθετικότητα που διαπράττεται από έναν ή περισσότερους μαθητές εναντίον ενός άλλου σε μια κατάσταση ανισορροπίας ισχύος. Αυτή η ανισορροπία μπορεί να βασίζεται στη σωματική δύναμη, τη δημοτικότητα, την ηλικία, το φύλο ή ακόμα και την ακαδημαϊκή ικανότητα. Σε αντίθεση με μια μεμονωμένη σύγκρουση, ο εκφοβισμός περιλαμβάνει επανάληψη με την πάροδο του χρόνου και σαφή πρόθεση βλάβης, ταπείνωσης ή αποκλεισμού. Το θύμα συχνά αισθάνεται αβοήθητο και δυσκολεύεται να σταματήσει την κατάσταση μόνο του. Τα τελευταία χρόνια, το φαινόμενο έχει επεκταθεί στο ψηφιακό περιβάλλον, οδηγώντας σε διαδικτυακό εκφοβισμό, ο οποίος συμβαίνει μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των άμεσων μηνυμάτων ή των διαδικτυακών βιντεοπαιχνιδιών.
Μορφές σχολικού εκφοβισμού
Ο σχολικός εκφοβισμός μπορεί να λάβει πολλές μορφές. Ο σωματικός εκφοβισμός περιλαμβάνει χτυπήματα, σπρωξίματα, κλωτσιές, φθορά αντικειμένων ή οποιαδήποτε άλλη μορφή σωματικής επιθετικότητας. Ο λεκτικός εκφοβισμός εκδηλώνεται ως προσβολές, πειράγματα, προσβλητικά παρατσούκλια, απειλές ή ταπεινωτικά σχόλια που σχετίζονται με την εμφάνιση, την καταγωγή, τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή οποιοδήποτε άλλο προσωπικό χαρακτηριστικό.
Ο κοινωνικός ή σχεσιακός εκφοβισμός περιλαμβάνει τον σκόπιμο αποκλεισμό κάποιου, τη διάδοση φημών, την απομόνωσή του από την ομάδα ή τη χειραγώγηση φιλικών σχέσεων με σκοπό την πρόκληση βλάβης. Αυτή η μορφή μπορεί να είναι λιγότερο ορατή, αλλά είναι εξίσου επώδυνη.
Ο ψυχολογικός εκφοβισμός στοχεύει στην υπονόμευση της αυτοεκτίμησης και στη δημιουργία συνεχούς φόβου. Ο διαδικτυακός εκφοβισμός, από την πλευρά του, εντείνει τη βλάβη, καθώς τα προσβλητικά μηνύματα μπορούν να εξαπλωθούν γρήγορα και να παραμείνουν στο διαδίκτυο, επηρεάζοντας το θύμα ακόμη και εκτός σχολικού ωραρίου.
Όλες αυτές οι μορφές μοιράζονται ένα κοινό στοιχείο: την πρόθεση πρόκλησης βλάβης και την κατάχρηση εξουσίας. Η αναγνώρισή τους είναι το πρώτο βήμα για την καταπολέμησή τους.
Επιπτώσεις στα θύματα και τη σχολική κοινότητα
Οι συνέπειες του εκφοβισμού μπορεί να είναι σοβαρές και μακροχρόνιες. Συναισθηματικά, τα θύματα μπορεί να βιώσουν άγχος, θλίψη, φόβο, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αισθήματα μοναξιάς, ακόμη και συμπτώματα κατάθλιψης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η παρατεταμένη ταλαιπωρία μπορεί να οδηγήσει σε αυτοτραυματισμό ή αυτοκτονικές σκέψεις. Στο ακαδημαϊκό περιβάλλον, ο εκφοβισμός μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη απόδοση, έλλειψη συγκέντρωσης, απουσίες ή εγκατάλειψη του σχολείου. Ο φόβος της παρακολούθησης των μαθημάτων μετατρέπει τον εκπαιδευτικό χώρο σε ένα μη ασφαλές μέρος, ενώ θα έπρεπε να είναι ένα περιβάλλον ανάπτυξης και μάθησης.
Ο ρόλος των εκπαιδευτικών
Οι εκπαιδευτικοί έχουν κρίσιμη ευθύνη στην πρόληψη και διαχείριση του εκφοβισμού. Η δημιουργία ενός περιβάλλοντος στην τάξη που βασίζεται στον σεβασμό, την ένταξη και την ενεργό συμμετοχή βοηθά στη μείωση της βίαιης συμπεριφοράς. Η θέσπιση σαφών κανόνων για τη συνύπαρξη και η συνεπής εφαρμογή τους στέλνει ένα σαφές μήνυμα μηδενικής ανοχής στον εκφοβισμό. Επιπλέον, είναι ζωτικής σημασίας να εντοπίζονται έγκαιρα προειδοποιητικά σημάδια, όπως ξαφνικές αλλαγές στη συμπεριφορά, κοινωνική απομόνωση ή μείωση της ακαδημαϊκής επίδοσης. Η ενεργή ακρόαση των μαθητών, η σοβαρή αντιμετώπιση των ανησυχιών τους και η άμεση δράση αποτελούν βασικά βήματα για την αντιμετώπιση του προβλήματος.
Η συνεχής επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών στην επίλυση συγκρούσεων, την συναισθηματική αγωγή και την υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας ενισχύει επίσης την ικανότητα παρέμβασής τους. Η συνεργασία με τους συμβούλους και τις ομάδες ηγεσίας του σχολείου διασφαλίζει μια συντονισμένη και αποτελεσματική αντίδραση.
Η δέσμευση των οικογενειών
Οι οικογένειες διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην πρόληψη του εκφοβισμού. Η καλλιέργεια ανοιχτής επικοινωνίας στο σπίτι επιτρέπει στα παιδιά να αισθάνονται ασφαλή να μοιράζονται τις εμπειρίες τους. Το να ακούν χωρίς κρίση, να επικυρώνουν τα συναισθήματά τους και να ενεργούν ήρεμα βοηθά στην εύρεση κατάλληλων λύσεων.
Είναι επίσης σημαντικό να διδάσκονται αξίες όπως ο σεβασμός, η ενσυναίσθηση και η υπευθυνότητα. Η παρακολούθηση της χρήσης ηλεκτρονικών συσκευών και η συζήτηση για τη διαδικτυακή συμπεριφορά βοηθά στην πρόληψη του διαδικτυακού εκφοβισμού. Σε περιπτώσεις υποψίας ή επιβεβαιωμένου εκφοβισμού, η συνεργασία με το σχολείο είναι απαραίτητη για την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της κατάστασης.
Όταν η οικογένεια και το σχολείο συνεργάζονται, το μήνυμα είναι σαφές: η βία δεν έχει θέση στην κοινότητά μας.
Χτίζοντας ένα σχολείο χωρίς βία
Η Παγκόσμια Ημέρα κατά του Εκφοβισμού μας υπενθυμίζει ότι η ειρηνική συνύπαρξη είναι μια κοινή ευθύνη. Η εξάλειψη της σχολικής βίας δεν εξαρτάται από ένα μόνο άτομο, αλλά από τη συλλογική δέσμευση μαθητών, εκπαιδευτικών και οικογενειών. Κάθε χειρονομία σεβασμού, κάθε πράξη υποστήριξης και κάθε έγκαιρη παρέμβαση συμβάλλει στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου όλοι μπορούν να μαθαίνουν και να ευημερούν χωρίς φόβο.
Το να μιλήσουμε για τον εκφοβισμό είναι το πρώτο βήμα. Η ανάληψη δράσης εναντίον του είναι δική μας ευθύνη. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να μετατρέψουμε τα σχολεία μας σε ασφαλείς, χωρίς αποκλεισμούς και πραγματικά εκπαιδευτικούς χώρους.
Η Ψυχολόγος
Βαρβάρα (Βίκυ) Αλεξίου
Προτεινόμενη Βιβλιογραφία
Jiang, H. B., Zhou, H. L., Zhang, B., Liang, H. Y., Lian, J. J., & Zhang, Y. Y. (2021). Cumulative risk and school bullying experiences: Effects of moral disengagement and gender. Journal of Psychology in Africa, 31(6), 609–614. https://doi.org/10.1080/14330237.2021.2001948
Σκλάβου Κ., Παπαμιχαήλ Σ., & Σταμάτη Ε. (2024). Ερμηνευτικές προσεγγίσεις και παρεμβάσεις στο φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού: Μελέτη ανασκόπησης. Κοινωνική Εργασία. Επιθεώρηση Κοινωνικών Επιστημών, 38(1), 44–67. https://doi.org/10.12681/socialwork-rss.37550
Zych, I., Farrington, D.P., Lorent, V.J., Ribeaud, D., & Eisner, M.P. (2021). Childhood risk and protective factors as predictors of adolescent bullying roles. International Journal of Bullying Prevention, 3(2), 138–146. https://doi.org/10.1007/s42380-020-00068-1