28-05-2026

«Εξαλείφοντας το ψυχικό στίγμα:

ένας σύντομος γλωσσικός οδηγός για το πώς

προσφωνούμε μαθητές/τριες με ψυχικές νόσους»

Η σημασία της γλώσσας στο σχολικό περιβάλλον

Στο σύγχρονο σχολείο, η γλώσσα δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά έναν καθοριστικό παράγοντα διαμόρφωσης στάσεων, αντιλήψεων και σχέσεων. Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά μέσα στην τάξη, στους διαδρόμους, στις συζητήσεις με γονείς ή ακόμη και στα αστεία μεταξύ μαθητών, μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τη θέση του μέσα στη σχολική κοινότητα. Αυτό γίνεται ακόμη πιο σημαντικό όταν αναφερόμαστε σε μαθητές και μαθήτριες που αντιμετωπίζουν δυσκολίες ψυχικής υγείας. Το ψυχικό στίγμα εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στην ενημέρωση γύρω από την ψυχική υγεία, πολλά παιδιά συνεχίζουν να βιώνουν αποκλεισμό, παρεξηγήσεις ή ακόμη και χλευασμό εξαιτίας μιας ψυχικής νόσου ή μιας συναισθηματικής δυσκολίας. Συχνά, το πρόβλημα δεν ξεκινά από κακή πρόθεση, αλλά από την άγνοια και τη δύναμη των στερεοτύπων που έχουν παγιωθεί μέσα στην κοινωνία.

Η γλώσσα μπορεί είτε να διαιωνίσει αυτό το στίγμα είτε να συμβάλει στην εξάλειψή του. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό η σχολική κοινότητα να καλλιεργήσει έναν πιο προσεκτικό, ανθρώπινο και συμπεριληπτικό τρόπο έκφρασης απέναντι στους μαθητές και τις μαθήτριες που αντιμετωπίζουν ψυχικές δυσκολίες.

Όταν η διάγνωση γίνεται ταυτότητα

Ένα από τα συχνότερα λάθη είναι η ταύτιση του ανθρώπου με τη διάγνωσή του. Εκφράσεις όπως «ο σχιζοφρενής μαθητής», «η καταθλιπτική μαθήτρια» ή «το προβληματικό παιδί» μειώνουν ολόκληρη την προσωπικότητα του παιδιού σε μία μόνο πτυχή της ζωής του. Κανένα παιδί δεν είναι η διάγνωσή του. Ένας μαθητής μπορεί να έχει αγχώδη διαταραχή, να βιώνει κατάθλιψη ή να λαμβάνει ψυχολογική υποστήριξη, αλλά παραμένει πρωτίστως ένα παιδί με ενδιαφέροντα, ταλέντα, όνειρα και δυνατότητες. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η χρήση της λεγόμενης «γλώσσας που βάζει πρώτα το άτομο». Αντί να λέμε «ο διπολικός μαθητής», είναι προτιμότερο να λέμε «ο μαθητής που ζει με διπολική διαταραχή». Αντί για «η ψυχικά άρρωστη», μπορούμε να πούμε «η μαθήτρια που αντιμετωπίζει δυσκολίες ψυχικής υγείας». Αυτή η μικρή αλλαγή στη διατύπωση έχει μεγάλη σημασία, γιατί αναγνωρίζει πρώτα τον άνθρωπο και όχι την ασθένεια. Η γλωσσική αυτή προσέγγιση βοηθά ώστε οι μαθητές να μην αισθάνονται ότι στιγματίζονται ή ότι καθορίζονται αποκλειστικά από μια δυσκολία που μπορεί να είναι προσωρινή, διαχειρίσιμη ή μέρος μιας μεγαλύτερης προσωπικής διαδρομής.

Οι ψυχιατρικοί όροι δεν είναι αστεία

Εξίσου προβληματική είναι η χρήση ψυχιατρικών όρων ως αστείων ή χαρακτηρισμών στην καθημερινή επικοινωνία. Λέξεις όπως «τρελός», «ψυχάκιας», «καθυστερημένος», «σχιζοφρενής» ή φράσεις όπως «έπαθα κατάθλιψη με το διαγώνισμα» χρησιμοποιούνται συχνά χωρίς επίγνωση του αντίκτυπου που μπορεί να έχουν. Όταν τέτοιες εκφράσεις επαναλαμβάνονται μέσα στο σχολικό περιβάλλον, ενισχύουν την ιδέα ότι οι ψυχικές νόσοι αποτελούν κάτι γελοίο, επικίνδυνο ή ντροπιαστικό. Ένα παιδί που αντιμετωπίζει πραγματικές δυσκολίες ψυχικής υγείας μπορεί να νιώσει φόβο να μιλήσει, να ζητήσει βοήθεια ή να εκφράσει τα συναισθήματά του, επειδή φοβάται ότι θα στιγματιστεί ή θα χλευαστεί. Έτσι, η ακατάλληλη χρήση της γλώσσας μπορεί να οδηγήσει σε απομόνωση, χαμηλή αυτοεκτίμηση και σιωπηλή ψυχική επιβάρυνση.

Αντί για προσβλητικούς χαρακτηρισμούς, το σχολείο χρειάζεται να προωθεί έναν λόγο βασισμένο στον σεβασμό και την κατανόηση. Οι μαθητές οφείλουν να μάθουν ότι η ψυχική υγεία είναι εξίσου σημαντική με τη σωματική υγεία και ότι κανείς δεν πρέπει να γίνεται αντικείμενο χλευασμού εξαιτίας μιας δυσκολίας που αντιμετωπίζει.

Ο ρόλος των εκπαιδευτικών στην καταπολέμηση του στίγματος

Οι εκπαιδευτικοί διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού σχολικού κλίματος. Ο τρόπος με τον οποίο μιλούν για θέματα ψυχικής υγείας επηρεάζει άμεσα τη στάση των μαθητών. Ένας εκπαιδευτικός που χρησιμοποιεί ευαίσθητη και προσεκτική γλώσσα διδάσκει έμπρακτα τον σεβασμό, την ενσυναίσθηση και την αποδοχή. Είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να αποφεύγουν τις ετικέτες και τις γενικεύσεις. Εκφράσεις όπως «είναι δύσκολο παιδί», «έχει πρόβλημα» ή «δεν είναι φυσιολογικός» μπορούν να τραυματίσουν βαθιά έναν μαθητή και να ενισχύσουν το αίσθημα περιθωριοποίησης. Αντίθετα, η ήρεμη και υποστηρικτική επικοινωνία βοηθά το παιδί να αισθανθεί αποδεκτό και ασφαλές.

Παράλληλα, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αξιοποιούν καθημερινές ευκαιρίες για να καλλιεργούν την ευαισθητοποίηση γύρω από την ψυχική υγεία. Μέσα από συζητήσεις, δράσεις, βιβλία, βιωματικές δραστηριότητες ή σχολικές εκδηλώσεις, οι μαθητές μπορούν να μάθουν ότι οι ψυχικές δυσκολίες δεν αποτελούν αδυναμία ή ντροπή, αλλά ανθρώπινες εμπειρίες που χρειάζονται κατανόηση και υποστήριξη.

Η δύναμη της ενσυναίσθησης μεταξύ των μαθητών

Το σχολείο δεν είναι μόνο χώρος μάθησης αλλά και χώρος κοινωνικοποίησης. Οι σχέσεις μεταξύ των μαθητών επηρεάζουν σημαντικά την ψυχολογία και την αυτοεικόνα κάθε παιδιού. Όταν επικρατούν ο σεβασμός και η αποδοχή, οι μαθητές νιώθουν ότι ανήκουν σε μια κοινότητα όπου μπορούν να εκφραστούν χωρίς φόβο. Η ανάπτυξη της ενσυναίσθησης αποτελεί βασικό εργαλείο για την εξάλειψη του ψυχικού στίγματος. Οι μαθητές χρειάζεται να κατανοήσουν ότι πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχει μια προσωπική ιστορία, μια δυσκολία ή μια εσωτερική μάχη που ίσως δεν είναι ορατή. Ένα παιδί που απομονώνεται, δείχνει ευερεθιστότητα ή δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί δεν είναι απαραίτητα «αδιάφορο» ή «προβληματικό». Μπορεί να βιώνει άγχος, φόβο, θλίψη ή άλλες συναισθηματικές δυσκολίες.

Η εκπαίδευση στην ενσυναίσθηση βοηθά τους μαθητές να αντιμετωπίζουν τους συμμαθητές τους με κατανόηση αντί για κριτική. Έτσι, δημιουργείται ένα σχολικό περιβάλλον όπου κάθε παιδί αισθάνεται ότι ακούγεται, γίνεται αποδεκτό και αξίζει σεβασμό.

Ένα σχολείο χωρίς αποκλεισμούς

Η δημιουργία ενός σχολείου χωρίς ψυχικό στίγμα δεν απαιτεί μεγάλες ή δύσκολες αλλαγές. Ξεκινά από μικρές καθημερινές πράξεις: από τον τρόπο που μιλάμε, τον τρόπο που ακούμε και τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τους άλλους. Οι λέξεις έχουν δύναμη. Μπορούν να πληγώσουν, αλλά μπορούν και να θεραπεύσουν. Μπορούν να απομονώσουν έναν μαθητή ή να του δώσουν το αίσθημα ότι ανήκει σε μια κοινότητα που τον αποδέχεται. Ένα σχολείο που χρησιμοποιεί συμπεριληπτική και ανθρώπινη γλώσσα δείχνει έμπρακτα ότι σέβεται τη διαφορετικότητα και φροντίζει την ψυχική ευημερία όλων των παιδιών. Όταν οι μαθητές μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον αποδοχής, είναι πιο πιθανό να εξελιχθούν σε ενήλικες με ενσυναίσθηση, κοινωνική ευαισθησία και σεβασμό προς τον συνάνθρωπο.

Η εξάλειψη του ψυχικού στίγματος δεν είναι μόνο θέμα σωστών λέξεων. Είναι θέμα παιδείας, κουλτούρας και ανθρωπιάς. Και το σχολείο μπορεί να αποτελέσει το πιο ισχυρό σημείο εκκίνησης για αυτή την αλλαγή.

Η Ψυχολόγος

Βαρβάρα (Βίκυ) Αλεξίου

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Jelen, M. B., Griffiths, S. L., Lucas, L., Saul, J., & Norbury, C. F. (2023). The role of language in mental health during the transition from primary to secondary education. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 76(12). https://doi.org/10.1177/17470218231158069

Jorba, M., Petrolini, V., & Cepollaro, B. (2024). Person-first and identity-first approaches to autism: Metaphysical and linguistic implications. Synthese, 204, 111. https://doi.org/10.1007/s11229-024-04749-y

Ma, K. K. Y., Anderson, J. K., & Burn, A.-M. (2023). Review: School-based interventions to improve mental health literacy and reduce mental health stigma – A systematic review. Child and Adolescent Mental Health, 28(2), 230–240. https://doi.org/10.1111/camh.12543

Manley, A. E., Biddle, L., Savović, J., & Moran, P. (2024). Changing medical student perceptions of mental illness through a psychiatry clinical clerkship: A longitudinal qualitative study. Academic Psychiatry, 48, 570–580. https://doi.org/10.1007/s40596-024-02035-0

Richards, S. J., O’Connell, K. A., & Dickinson, J. K. (2024). Decreasing prejudicial attitudes of fear and avoidance toward those who live with a mental illness—A quasi-experimental controlled study. Issues in Mental Health Nursing, 45(7), 724–733. https://doi.org/10.1080/01612840.2024.2346593